Biodynamika w ogrodzie
Biodynamika jest zespołem poglądów na świat ożywiony, ze szczególnym naciskiem na związek pomiędzy procesami życiowymi na Ziemi a Kosmosem. Z niej wywodzi się kalendarz biodynamiczny, oparty na założeniu, że układ ciał niebieskich, zwłaszcza Księżyca i planet, ma decydujący wpływ na efektywność prac wykonywanych w ogrodzie. Ale biodynamika to nie tylko kalendarz ale także zalecenia dotyczące stosowania naturalnych metod uprawy, nawożenia i ochrony roślin. Co z tej wiedzy warto zastosować we własnym ogrodzie?
) Biodynamika zakłada, że układ ciał niebieskich, zwłaszcza Księżyca, ma decydujący wpływ na efektywność prac wykonywanych w ogrodzie. ) Ale biodynamika to nie tylko wpływ księżyca na nasz ogród. Uwzględnia także wzajemne oddziaływanie roślin na siebie. Dlatego zaleca uprawy współrzędne i płodozmian. ) Zasady biodynamiki to także stosowanie naturalnych metod nawożenia, uprawy i ochrony roślin. Nawozy mineralne należy zastąpić kompostem uzyskiwanym z odpadów roślinnych z ogrodu i gospodarstwa domowego. ) Aby w sposób naturalny odstraszać mszyce warto uprawiać miętę. Szkodniki te nie lubią jej zapachu.  Kiedy i jak wykonywać poszczególne prace w ogrodzie, zgodnie z zasadami biodynamiki, podpowie nam kalendarz księżycowy. Jednym z ciekawszych kalendarzy na naszym rynku jest ten tworzony przez Witolda Czuksanowa, znanego prezentera TVP, twórcy audycji o tematyce ogrodniczej. Zobacz... |
Kalendarz księżycowy, czyli co i kiedy robić
Odkąd człowiek stał się istotą rozumną, zaczął dostrzegać powiązania między otaczającym go światem, a jego własnym życiem. Jednym z najbardziej intrygujących zagadnień, okazały się związki ziemi i zachodzących na niej zjawisk, z sąsiadującymi planetami. Już bardzo dawno zaobserwowano wpływ, jaki wywierają na ziemię dwie najistotniejsze planety naszego układu - słońce i księżyc. Początkowe skojarzenia tych zależności wyrażały się w podaniach, legendach czy przysłowiach. Część z nich to zwykłe wierzenia i fantazje, wynikające z braku zrozumienia i wiedzy. Jednak część, oparta zapewne na obserwacji natury, jest aktualna do dziś i dobrze oddaje faktyczne relacje ziemia - kosmos.
Z czasem podjęto próby usystematyzowania wpływów kosmosu na różne dziedziny życia na ziemi, nie wyłączając uprawy roślin. Jednym z najefektowniejszych zjawisk, jakie determinują planety, są odpływy i przypływ morskie. Powodują je bowiem w znacznej mierze siły grawitacyjne słońca i księżyca. Uznano więc, że skoro te planety potrafią tak efektywnie zadziałać na stany wielkich zbiorników wodnych na naszej planecie, równie silny wpływ muszą mieć na inne aspekty życia na ziemi, w tym również na rosnące na niej rośliny. I tak powstały znane nam kalendarze księżycowe (biodynamiczne). Oparto się w nich szczególnie na rocznym cyklu słońca oraz miesięcznym cyklu księżyca.
Obie planety przechodzą przez pełen zakres 12 faz, nazwanych znakami zodiakalnymi. Różnią się one nieco od zodiakalnego gwiazdozbioru, ale nazwy ich pozostały identyczne. Słońce w ciągu roku przechodzi przez 12 takich faz, natomiast księżyc przechodzi przez te same 12 znaków w ciągu ok. 29 dni, czyli 1 miesiąca.
W naszym kraju kalendarze astrologiczne zaczęły pojawiać się niedawno, bo nieco ponad 20 lat temu, a korzystają z nich głównie ogrodnicy-amatorzy. Jednak na świecie zainteresowanie nimi istnieje od dawna i prezentowane tam zasady uprawy roślin cieszą się uznaniem również u specjalistów zajmujących się hodowlą roślin uprawowych na skalę masową.
W kalendarzach tego typu, skoncentrowano się głównie na cyklu miesięcznym księżyca, gdyż jest on najłatwiejszy do zaobserwowania przez człowieka. Rośliny zostały podzielone na 4 podstawowe grupy i podporządkowane konkretnym znakom zodiakalnym. Znaki te symbolizują bowiem pewien zespół zależności, jaki w danym okresie występuje między głównymi planetami naszego układu, a w szczególności słońcem i księżycem. Te konkretne w danym dniu układy, oddziaływają w pewien sposób na te konkretne grupy roślin pozytywnie bądź negatywnie. Dlatego właśnie dostosowanie zabiegów pielęgnacyjnych czy innych prac ogrodniczych do tych wskazówek, na pewno poprawi wygląd, plonowanie oraz inne czynniki rozwoju roślin.
W znacznym skrócie spróbuję przybliżyć podstawowe cechy poszczególnych faz księżyca oraz znaków zodiakalnych w odniesieniu do naszych ogrodów. Księżyc w ciągu miesiąca wykonuje pełny obrót wokół ziemi, a to, jak wygląda w czasie tej podróży, określają cztery podstawowe cykle. Jest to nów, pierwsza kwadra, pełnia i ostatnia kwadra. Bardzo obrazowo można je określić, patrząc na tarczę zegara. Przykładowo godz. 12:00 to nów, 12:15 to 1 kwadra (czyli 1/4 drogi), 12:30 to pełnia, 12:45 to 3/4 drogi i zamykająca krąg 12:00, czyli ponownie nów.
Rośliny najwrażliwsze są 1 dzień przed i 1 dzień po nowiu oraz pełni - wtedy należy wstrzymać się od wszelkiej ingerencji w ich rozwój. W czasie od nowiu do pełni, rośliny intensywnie rosną i rozwijają się, ich soki życiowe dążą do góry (księżyc przyrasta). Wtedy należy siać i sadzić rośliny jedno- oraz dwuletnie, szczególnie owocujące ponad ziemią (I kwadra), a także wieloletnie, w tym trawiaste (II kwadra). To dobry czas również na szczepienia, zbiór nadziemnych plonów warzyw, owoców, kwiatów oraz liści ziół. Uważa się, że owoce zebrane w tym okresie są bardziej soczyste i lepiej się przechowują. Wtedy też możemy przesadzać drzewka owocowe.
W kolejnym okresie, czyli od pełni do nowiu, soki roślin idą w dół do ziemi (księżyca ubywa) i lepiej rozwijają się podziemne części roślin. Ten okres ma szczególne znaczenie dla dobrego owocowania. W III kwadrze starajmy się więc siać i sadzić drzewa, krzewy i rośliny okopowe, głównie te, które owocują pod ziemią. Wtedy zbieramy również podziemne plony warzyw oraz korzenie ziół. Dla przykłady, marchew zebrana w tym terminie powinna być bardziej soczysta. Przesadzamy też rośliny wieloletnie (cebulowe i byliny). Ale już ostatnia, IV kwadra, to czas, w którym nie powinniśmy ingerować w rozwój roślin, gdyż wtedy najintensywniej rozwijają one system korzeniowy. Uszkodzenie go podczas przesadzania, na pewno odbije się na kondycji całej rośliny. Jedyne, co możemy kontynuować w tym czasie, to zbiór plonów.
A jak te zależności mają się do poszczególnych znaków zodiakalnych, związanych z ruchem księżyca? Otóż w tym celu podzielono rośliny na cztery podstawowe grupy: liściowe, kwiatowe, korzeniowe i owocowe. Dobre do ich pielęgnacji dni, oznaczone są w kalendarzu właściwymi symbolami. Dodatkowo wszystkie 12 znaków dzieli się na dwa rodzaje: urodzajne i niepłodne. Do znaków urodzajnych należą te z grup ziemnych ( Byk, Panna, Koziorożec) oraz wodnych (Rak, Skorpion, Ryby). Natomiast niepłodne, to znaki ognia (Baran, Lew, Strzelec) oraz powietrza (Bliźnięta, Waga, Wodnik). W okresie znaków niepłodnych nie jest wskazane sadzenie roślin, gdyż niedobory wody i inne czynniki, powodują osłabienie ich wzrostu i rozwoju. Ten czas warto poświęcić na inne zajęcia. Przekopywanie gleby, odchwaszczanie (osłabienie rozwoju dotyczy również chwastów), walkę ze szkodnikami i chorobami, czyszczenie roślin z części uszkodzonych lub chorych, zbiór owoców i nasion to najlepsze prace dla znaków ognia. Okopywanie i napowietrzanie gleby, cięcia sanitarne drzew i krzewów czy zbiór kwiatów oraz roślin zielnych - to zajęcia wskazane w okresie znaków powietrza.
Czas znaków urodzajnych to dobry okres na sadzenie i siew. Dla posadzonych wtedy roślin są duże szanse na obfite plony, utworzenie solidnego systemu korzeniowego oraz dobry rozwój. Unikać jednak należy zbiorów, głównie roślin zielnych (znaki wody). Uwagę warto też zwrócić na szczegółowe przynależności pewnych roślin do znaków zodiakalnych. I tak kiedy to znak Byka dobry jest dla większości roślin, to Koziorożec preferuje te, u których istotna jest silna bryła korzeniowa, a Panna jest najlepsza dla krzewów ozdobnych. Ponadto każdy znak kładzie nacisk na inny rodzaj wykonywanych prac ogrodniczych. Tak więc, o ile zmiany w układzie księżyca możemy bez kłopotu w bezchmurne noce zaobserwować samodzielnie, o tyle znaki zodiakalne przypadające na dany dzień umieszczone są właśnie na poszczególnych dniach kalendarza.
Dla ułatwienia znajdują się tam też dodatkowe oznaczenia, które ułatwiają nam planowanie prac, np. miniaturki narzędzi, przekreślone nasiona lub specjalna kolorystyka. Do każdego kalendarza, jest dołączona legenda, w której znajdziemy wyjaśnienia dla tych oznaczeń. Jedną z ciekawostek jest fakt, iż bardzo negatywny wpływ na rośliny mają dni poprzedzające Wielkanoc, wskazane jest wtedy powstrzymanie się od wszelkich prac ogrodniczych.
Naturalne metody uprawy i preparaty biodynamiczne
Jednak biodynamika, to nie tylko kalendarz księżycowy. Zasady uprawy powinniśmy jak najbardziej zbliżyć do naturalnego cyklu rozwoju roślin i ekologii. Należy unikać stosowania chemii na rzecz naturalnych preparatów ochrony i zasilania. Szczególnie ważna jest też profilaktyka, a więc stosowanie płodozmianów, siew roślin nawozowych (np. motylkowych, dostarczających azot - łubin żółty lub innych np. lucerna chmielowa, koniczyna biała, facelia) oraz użyźnianie gleby kompostem organicznym. Nawozy mineralne mają zastosowanie głównie jako niewielki dodatek do kompostu. Nie stosujemy ich bezpośrednio na glebę, gdyż łatwo możemy ją przenawozić. Zostaje wtedy nie tylko zaburzony cykl rozwojowy pozytywnych mikroorganizmów, ale również mogą doznać uszkodzeń same rośliny. Takiego niebezpieczeństwa nie ma w przypadku kompostu, o ile jest przygotowywany z właściwych składników (zdrowe części roślin, bezmięsne i organiczne odpadki kuchenne, wolne od substancji chemicznych).
Ważne, aby przy tych zabiegach starać się nie przekopywać gleby zbyt głęboko, a raczej ją wzruszać. Wtedy bowiem unikniemy wepchnięcia pożytecznych organizmów glebowych w głębokie warstwy, a tym samym pojawienia się na powierzchni tak zwanej "martwej gleby". Ponadto możemy zasilić rośliny gnojówkami wykonanymi samodzielnie z niektórych roślin (pokrzywy, mniszek, skrzyp). Poza tym, takie gnojówki lub wyciągi możemy zastosować do oprysku roślin. I tak gnojówka ze skrzypu zwalcza choroby grzybowe (np. mączniaki, pleśnie) i dostarcza roślinie związków mineralnych (krzem, potas, wapń). Doskonały również jest wyciąg z czosnku, który działa antyseptycznie i pomaga w zwalczaniu mszyc, mączlików, przędziorków oraz chorób grzybowych i bakteryjnych. Możemy się tu ewentualnie posłużyć gotowymi biopreparatami na bazie czosnku oraz innych roślin pomocnych przy ochronie przed chorobami lub szkodnikami (Bioczos BR, Biosept 33 SL).
Dodatkowym ważnym elementem jest ściółkowanie gleby materiałem organicznym (kompost, trawa bez nasion, liście, kora), co ma znaczny wpływ na ograniczenie parowania i rozwoju chwastów oraz szkodników glebowych. Warto jest też unikać nadmiernego zagęszczenia roślin, gdyż cyrkulacja powietrza zapewnia im lepszą ochronę przed chorobami grzybowymi.
Istotne jest również wzajemne sąsiedztwo roślin. Niektóre z nich podczas rozwoju, produkują rozmaite substancje chemiczne. Znając poszczególne gatunki oraz ich cechy szczególne, możemy z powodzeniem wykorzystać je dla poprawy funkcjonowania całego ogrodu. Przykładowo sadząc szachownice lub czosnek w pobliżu roślin cebulowych, ograniczymy występowanie nornic. Natomiast chcąc odstraszyć mszyce, pomyślmy o mięcie, której zapachu szkodniki te nie lubią. Warto też w sąsiedztwie warzyw, sadzić rośliny zielarskie (np. szałwię, hyzop). Kwitnący mniszek lekarski wydziela etylen wspomagający kwitnienie i przyspieszający dojrzewanie owoców (polecany w sadach). Łubin natomiast przywabia owady zapylające rośliny.
Niektóre z roślin wydzielają jednak związki, wpływające niekorzystnie na inne gatunki. Na przykład w sąsiedztwie krzewów owocowych nie sadzimy zawilców, orlików czy peoni. W bliskim towarzystwie orzecha włoskiego, większość roślin raczej nie będzie rozwijała się dobrze lub zupełnie wyginie.
Bardzo ważny jest też płodozmian. Unikamy sadzenia po sobie roślin z tej samej grupy. Istotne jest to z kilku powodów, między innymi następuje wyjałowienie gleby z tych substancji odżywczych, których szczególnie potrzebuje dany gatunek oraz mogą w niej też pozostać patogeny groźne dla danej grupy roślin. Można spróbować ułożyć plan na kilka lat, w którym uwzględnimy właściwości kolejnych nasadzeń i ich wzajemnego wpływu na siebie.
Podlewanie to kolejna ważna czynność. Dobrze jest, by woda do tego celu była odstała, najlepiej deszczówka (z czyszczonych rynien). Rośliny podlewamy rano, tak aby zdążyły przeschnąć zanim nadejdzie pełne słońce. Unikamy również wieczornego podlewania, gdyż wilgoć utrzymuje się wtedy długo i sprzyja rozwojowi chorób grzybowych.
Jako dodatkowa pomoc w naszych uprawach w zgodzie z naturą, może służyć również kalendarz fenologiczny. Zasady w nim zawarte zostały stworzone na podstawie obserwacji przyrody. Pory roku wyznaczają okresy zakwitania roślin-wskaźników, a każda pora roku (związana z wegetacją, czyli z wyłączeniem zimy) podzielona jest na trzy części np. wczesne lato, pełnia lata, późne lato. Kalendarz ten przewiduje np. że podczas kwitnienia jabłoni i wiśni, siejemy rośliny wrażliwe na przymrozki, a kiedy zakwitają brzoskwinie, możemy wysiewać sałatę.
W zasady biodynamiki możemy wierzyć lub nie. Na pewno jednak warto zastosować metody naturalnej uprawy roślin i unikać stosowania chemii w ogrodzie. Nawozy mineralne warto zastąpić nawozami organicznymi (kompost, obornik). Chemiczne środki ochrony roślin warto zastąpić preparatami roślinnymi, przygotowanymi samodzielnie (wywary, wyciągi, gnojówki) oraz dostępnymi w sklepach biopreparatami. A każdemu, kto nie ma jeszcze doświadczenia w uprawie roślin, kalendarz księżycowy pomoże wyznaczyć właściwe terminy wykonania poszczególnych prac w ogrodzie.
Katarzyna Józefowicz
Przeczytaj także na naszym blogu:
Opracowano na podstawie: "Mój piękny ogród", Kalendarz Ogrodniczy 2007, wydanie specjalne 4/2006, strony 14-18, praca zbiorowa; H. Legutowska, J. Szymona, J. Wiland, Kalendarz Biodynamiczny 2011, Działkowiec; C. Witold, Wpływ Księżyca 2011 - Poradnik Ogrodniczy z Kalendarzem na Cały Rok , Zysk i S-ka Wydawnictwo.
