Bonsai - sztuka kształtowania drzew i ducha
Tekst udostępniony przez www.palmatum.pl
) Modrzew jest gatunkiem występującym w Polsce, doskonale nadającym się na bonsai. Modrzew na zdjęciu to mały okaz pozyskany z natury, który rósł wśród skał i jest teraz wstępnie formowany. ) Wspaniałe, efektywne drzewka powstają z gatunków pochodzących z terenów Japonii i Chin, takich jak klon palmowy czerwonolistny. Tę sadzonkę czeka jeszcze wiele zabiegów, zanim będzie wyglądać jak bonsai. ) Lipa o masywnym pniu w dopasowanej kolorystycznie wysokiej donicy, postawiona na płaskim łupku kamienia. Wystawa w Wilanowie w 2003 roku. ) Jałowiec w donicy w stylu skorupy na wystawie w Wilanowie w 2003 roku. |
Najprościej ujmując, bonsai to sztuka miniaturyzacji drzew i krzewów. Słowo "sztuka" jest tu jak najbardziej właściwe. Sztuką praktyczną jest znajomość technik, wymagań drzewa, zdyscyplinowanie w trosce o okaz. Potrzebne jest jednak także wyczucie artystyczne, by odpowiednio kształtować drzewo, dobrać donicę i zaaranżować otoczenie.
Japońskie słowo bonsai składa się z dwóch członów: bon oznacza tacę lub pojemnik, a sai - drzewo, roślinę. Dopasowana donica dopełnia piękna miniaturowego drzewka i stanowi z nim nierozłączną całość.
bonsai to tak kształtowane drzewo, by mimo wieku zachowało mały rozmiar. Dąży się zasadniczo do tego, żeby formą odzwierciedlało kształt dorosłych, starych okazów drzew danego gatunku. Rośliny sadzone są w charakterystycznych płaskich (poza stylem kaskadowym) donicach.
Trzeba koniecznie pamiętać, że bonsai dzieli się na typ indoor i outdoor. Wyrażenia z języka angielskiego, odpowiednio oznaczające: gatunki przeznaczone do wnętrz i do trzymania tylko poza domem, w ogrodzie.
Przykładowe gatunki do wnętrz to: Pieprzowiec chiński, Fikusy, Pistacja (Pistacia vera), Wiąz drobnolistny (inaczej Wiąz chiński - Ulmus parvifolia), Sageretia. Przy prowadzeniu bonsai w domu bardzo ważna jest dbałość o to, by zimą nie przechłodzić okazu ani też nie trzymać go w pobliżu grzejników, by drzewko miało dostateczną ilość światła słonecznego i niezbyt suche powietrze. Lista tych wymagań jest bardzo trudna do spełnienia w całości, dlatego - wbrew pozorom - uprawa bonsai w domu jest trudna.
Do uprawy bonsai nadają się właściwie prawie wszystkie gatunki drzew i krzewów - rosnące naturalnie na obszarze Polski: majestatyczny dąb, lipa drobnolistna o urokliwych sercowatych liściach, grab, buk, modrzew, wszelkie sosny i inne. Wspaniałe, efektywne drzewka powstają z gatunków pochodzących z terenów Japonii i Chin, takich jak klon palmowy czy miłorząb. Najpiękniej prezentują się oczywiście wszelkie odmiany ozdobne.
Ważną cechą jest wielkość liści. Przykładowo kasztanowiec nawet po ukształtowaniu w formie miniaturowej nadal będzie miał stosunkowo bardzo duże liście, nawet gdy będą dwu- lub trzykrotnie mniejsze niż u naturalnie rosnących okazów. Gatunek ten nadaje się do prowadzenia tylko w formie dużych bonsai - wysokości około metra.
Jak zacząć?
1. Sposób najprostszy, ale najmniejsza satysfakcja - zakup gotowego okazu
Jest to metoda pozyskania własnego drzewka najszybsza i zarazem najprostsza, również stosunkowo tania. Należy jednak pamiętać, że sztuka bonsai jest jednak dla wytrwałych i nie oczekujących szybkich efektów. Ponadto rozwiązanie to zazwyczaj niesie za sobą rozczarowania. Sprowadzane masowo drzewka do hipermarketów są często w bardzo słabej kondycji i po czasie przekonujemy się, że zostaje kupującemu rozżalenie i pusta doniczka. Co prawda jest w Polsce kilka profesjonalnych sklepów bonsai oferujących drzewka do wnętrz i do ogrodu, ale ich cena nie jest najniższa, a satysfakcja dużo mniejsza niż z samodzielnie stopniowo osiąganych efektów.
2. Ukształtowanie zakupionej w szkółce rośliny
Krótka droga do celu, jednak dająca satysfakcję z dokonanych poszukiwań w szkółkach, własnego wyboru i samodzielnego ukształtowania krzewu lub drzewka. Należy zakupić roślinę co najmniej kilkuletnią. Kluczowym kryterium jest grubość pnia i gęstość korony. Ważna jest też znajomość podstawowych stylów bonsai i trochę wyobraźni, by - patrząc na kupowaną roślinę - móc wyobrazić sobie, jak ją ukształtujemy, jak będzie się prezentować.
Po powrocie do domu postawmy krzew na poziomie oczu i obejrzyjmy go "po pięć razy" z każdej strony, aż wybierzemy przednią, reprezentacyjną stronę. Formowanie rozpoczynamy od wycięcia gałęzi krzyżujących się, nie pasujących do przemyślanego układu, zbyt długich, wybiegających poza koronę. Dla równowagi przytniemy także korzenie. Wycina się przede wszystkim tzw. korzeń palowy, czyli gruby główny korzeń - jest on odpowiedzialny za stabilne utrzymanie drzewa, a mniej za dostarczanie składników odżywczych. Przycinamy także nazbyt długie cienkie korzenie włosowate. Kolejny etap to nadanie kierunku gałęziom poprzez odrutowanie ich proporcjonalnej grubości drutami. Do kształtowania drzewek używa się drutów aluminiowych lub miedzianych. Miedziany drut jest mocniejszy i mniej się odznacza, ale musi być hartowany, żeby posiadał odpowiednią twardość. Drut aluminiowy jest bardziej miękki. Ważne jest, by nie pozostawić drutu zbyt długo, bo mógłby wrosnąć w drzewko. Roślinę sadzimy w doniczkę przejściową, większą niż docelowa. Może to być tańsza plastikowa donica do bonsai. Po tych zabiegach musimy dać roślinie czas do następnego sezonu, by w dalszych etapach przejść do bardziej artystycznych zabiegów formujących.
3. Pozyskanie ciekawych form z natury
Ten sposób na zdobycie drzewka nazywa się z języka japońskiego Yamadori.
Można znaleźć niesamowite okazy ukształtowane przez samą przyrodę - okazy, które po krótkiej opiece (około 3 lat) i małej "poprawce natury" mogłyby trafić prosto na wystawę.
Poszukiwania można rozpocząć wszędzie, ale najbardziej prawdopodobne jest znalezienie "skarbów" w regionach, gdzie warunki nie są łaskawe, czyli w górach między skałami, albo na obrzeżach lasów, gdzie sarny podgryzają regularnie młode przyrosty.
Najlepszą porą do pozyskiwania drzew i krzewów jest wczesna wiosna, tuż przed rozpoczęciem wegetacji - marzec/kwiecień (do końca kwietnia). Zanim jednak pozyskamy taki okaz z natury, dobrze jest rok wcześniej podciąć upatrzonej sztuce korzenie, wbijając głęboko ostrze szpadla wokół rośliny, w pewnym oddaleniu od jej pnia. W ten sposób, pozostawiając ją jeszcze przez jeden sezon w ziemi, pozwolimy na wykształcenie nowych korzeni tuż przy samym pniu. Można również, jeszcze w lesie, wstępnie przyciąć drzewko.
Należy nadmienić, że każdy teren ma swojego właściciela. Zazwyczaj są to lasy państwowe. By być w zgodzie z prawem, należy uzyskać pozwolenie, w tym wypadku leśniczego, na wykopanie rośliny "z natury".
4. Prowadzenia z nasion lub od młodej siewki
Jest to najdłuższa droga do osiągnięcia zamierzonego celu, czyli naszego okazu bonsai. Daje jednak najwięcej satysfakcji i umożliwia największą kontrolę od samego początku nad kształtowaniem rośliny. Jest to też najtańsze rozwiązanie (poza pozyskaniem z natury). Tak naprawdę dopiero kilkuletnie drzewko można nazwać mianem bonsai. Korzystając z tej metody jesteśmy nagrodzeni możliwością obserwacji rozwoju rośliny od samego początku.
Jak uzyskać efekt miniaturyzacji?
W przyrodzie drzewo karłowacieje i nabiera ciekawych kształtów pod działaniem różnych sił natury i na skutek aktywności dzikich zwierząt. Bonzaista stara się te procesy naśladować. Na przykład przygryzanie młodych pędów przez sarny i inne zwierzęta zastępuje się regularnym przycinaniem nowych gałązek.
Innym czynnikiem kształtującym "naturalne" formy bonsai w przyrodzie, są trudne warunki bytowania. Roślina nie wyrasta do normalnych rozmiarów, gdy nie ma dostatecznej ilości miejsca na rozwój korzeni. Żeby uzyskać ten efekt sadzimy roślinę w płytkim i niewielkich rozmiarów pojemniku, który przyczynić się ma do ograniczenia rozrostu korzeni. Dodatkowo, drzewkom bonsai, zależnie od gatunku i wieku, przycina się korzenie raz lub nawet dwa razy w roku.
Wiatr i mała ilość przestrzeni życiowej kształtują konary drzewa - za pomocą przyciągania (sznurkiem np. w kierunku donicy) lub drutowania gałęzi nadaje się im pożądany pokrój. Konary młodych drzew kierują się ku górze, a starszych bardziej ku dołowi, zatem działania te mają też na celu spowodować wizualne odczucie "starości" okazu.
Style kształtowania i różne formy
 Forma wzniesiona nieregularna (Moyogi).  orma wzniesiona regularna (Chokkan).  Forma z dwoma pniami (Sokan)  Forma pochylona (Shakan).  Forma miotlasta (Hokidachi)  Forma literacka (Bunjin)  Forma kaskadowa (Kengai).  Ważnym i nierozłącznym elementem bonsai jest donica. |
bonsai może być pojedynczym drzewkiem lub ich grupą.
Nasadzenie grupowe, tak zwany "lasek" (Yose-uye), to co najmniej pięć (przy ilości mniejszej niż kilkanaście, liczba powinna być nieparzysta) drzew jednego gatunku posadzonych w dużej płytkiej donicy. Innym niestandardowym nasadzeniem jest Saikei, czyli "krajobraz na tacy". Jest to próba odzwierciedlenia całego krajobrazu na obszarze dużej donicy. Kompozycja może składać się z kilku okazów, ze skał, piasku, żwiru, a także z elementów takich jak: miniaturowy domek, figurki postaci ludzkich czy nawet strumień.
Najpopularniejsze formy bonsai to:
Forma wzniesiona nieregularna (Moyogi) - zrównoważona korona, pień z kilkoma łagodnymi wygięciami - odchyleniami prawidłowo skierowanymi w lewą lub prawą stronę od ustalonej przedniej strony drzewka. Najczęściej spotykana w naturze a zatem i w sztuce bonsai.
Forma wzniesiona regularna (Chokkan) - forma o prostym pionowym pniu równomiernie zwężającym się ku górze. Gałęzie równolegle rozłożone, często niemalże na obrysie trójkąta. Na kształtowanie w ten sposób nadają się drzewa, które taki układ stożkowy mają w naturze - np. modrzewie i świerki.
Forma z dwoma pniami (Sokan) - cechą charakterystyczną są dwa pnie o jednej podstawie. Ważne jest, by nie były one podobnej wielkości i grubości, by nie powstał efekt przypominający procę. Jeden z pni musi być wyraźnie mniejszy (1/2 lub 2/3 wysokości większego) i cieńszy.
Forma pochylona (Shakan) - pień pochylony jest ewidentnie w jednym kierunku, jednak z założenia pod kątem nie większym niż 45° od pionu.
Forma miotlasta (Hokidachi) - zazwyczaj cienkie gałęzie tworzą koronę w formie dość zwartej półkuli przypominającej gęstą wachlarzowatą miotłę. Dobrze prezentują się w tym stylu drzewa posiadające naturalnie gęstą kulistą koronę. Polecić można do prowadzenia w tym stylu lipę drobnolistną.
Forma literacka (Bunjin) - lekka i subtelna wysmukła forma, raczej wybujała ku górze, z pniem lekko powyginanym, bez bocznych gałęzi do około połowy wysokości.
Forma kaskadowa (Kengai) - pień skierowany prawie pionowo ku dołowi, schodzi w dół, często poniżej podstawy donicy. Donica w tym stylu jest inna niż w pozostałych - jest wąska i wysoka, żeby mogła zrównoważyć ciężar wychylającej się mocno rośliny.
bonsai posadzone na kamieniu (Ishizuke) - korzenie oplatają skałę/kamień, schodząc z większej wysokości do podłoża.
Jaka doniczka?
Ważnym i nierozłącznym elementem bonsai jest donica. Pojemnik musi być dobrany proporcjonalnie do rozmiarów drzewka. Szerokość donicy powinna odpowiadać mniej więcej szerokości korony. Wysokość donicy dla pojedynczego okazu powinna być taka jak grubość pnia u podstawy lub nie większa niż dwukrotność grubości pnia u podstawy, ale nie jest to regułą. Istotną funkcję pełnią charakterystyczne duże otwory odpływowe, które osłania się od wewnątrz siatką zabezpieczającą ziemię przed wypadaniem. Donice polewane w jaskrawych kolorach pasują bardziej do drzew o kolorowych owocach, mocno kwitnących lub najczęściej o silnie wybarwiającym się ulistnieniu, dla podkreślenia tych cech. Poza standardowymi owalnymi i prostokątnymi kształtami donice mogą występować również w formie "skorupy", donice ręcznie lepione podobne do skały lub wydrążone w skale.
Rafał Rynkiewicz
www.palmatum.pl
Zdjęcia własne. Ilustracje form bonsai ze stron opisujących style bonsai: www.bonsai-bci.com, http://www.bonsaiprimer.com.
